પર્યાવરણની જાળવણી: આપણી અને આવતીકાલની જરૂરિયાત'

પર્યાવરણની જાળવણી: આપણું 'પહેલું પગલું' પૃથ્વીના રક્ષણ માટે

પર્યાવરણ એટલે આપણી આસપાસનું એવું કુદરતી આવરણ જે આપણને જીવવા માટે જરૂરી હવા, પાણી અને ખોરાક પૂરો પાડે છે. જેમ આપણે આપણા ઘરની સફાઈ કરીએ છીએ, તેમ પૃથ્વી આપણું મોટું ઘર છે અને તેની સંભાળ રાખવી એ આપણી નૈતિક ફરજ છે. આજે જ્યારે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને પ્રદૂષણ જેવી સમસ્યાઓ વધી રહી છે, ત્યારે વિદ્યાર્થી તરીકે આપણે લીધેલું એક નાનું પગલું પણ મોટું પરિવર્તન લાવી શકે છે.

૧. વૃક્ષો: પૃથ્વીના રક્ષક અને ઓક્સિજનના સ્ત્રોત

વૃક્ષો વિના જીવનની કલ્પના કરવી અશક્ય છે. તે કાર્બન ડાયોક્સાઈડ શોષી લે છે અને આપણને પ્રાણવાયુ (ઓક્સિજન) આપે છે.

જન્મદિવસની ઉજવણી: દરેક વિદ્યાર્થીએ પોતાના જન્મદિવસે એક છોડ વાવવો જોઈએ. તેને મોટું થતું જોવું એ એક અદભૂત અનુભવ છે.

કાગળની બચત: કાગળ બનાવવા માટે લાખો વૃક્ષો કાપવામાં આવે છે. તમારી નોટબુકના પાના ન ફાડો અને બંને બાજુ લખવાનો આગ્રહ રાખો.

વૃક્ષોનું જતન: માત્ર વૃક્ષ વાવવું પૂરતું નથી, તેને નિયમિત પાણી આપવું અને પશુઓથી તેનું રક્ષણ કરવું પણ જરૂરી છે.

૨. પ્લાસ્ટિક મુક્ત અભિયાન: એક નવી શરૂઆત

પ્લાસ્ટિક એ એક એવો કચરો છે જે ક્યારેય સડતો નથી. તે જમીન અને જળચર જીવોને નુકસાન પહોંચાડે છે.

કાપડની થેલીનો ઉપયોગ: મમ્મી-પપ્પા જ્યારે બજાર જાય ત્યારે તેમને કાપડની થેલી સાથે રાખવા આગ્રહ કરો.

પ્લાસ્ટિક વોટર બોટલ: શાળામાં પ્લાસ્ટિકની બોટલને બદલે સ્ટીલ કે તાંબાની બોટલ વાપરવી જોઈએ.

સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક: સ્ટ્રો, પ્લાસ્ટિકના કપ અને ચમચીનો ઉપયોગ બંધ કરવો જોઈએ.

૩. જળ સંરક્ષણ: ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય

પૃથ્વી પર પીવાલાયક પાણી ખૂબ ઓછું છે. જો આપણે આજે પાણી નહીં બચાવીએ તો ભવિષ્યમાં મોટી મુશ્કેલી ઊભી થશે.

બ્રશ કરતી વખતે સાવચેતી: ઘણા બાળકો બ્રશ કરતી વખતે નળ ખુલ્લો રાખે છે, જે ખોટી આદત છે. જરૂર હોય ત્યારે જ નળ ચાલુ કરો.

વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ: શાળા કે ઘરના ધાબા પર પડતું વરસાદનું પાણી પાઈપ દ્વારા જમીનમાં ઉતારવું જોઈએ.

સ્નાન માટે ડોલનો ઉપયોગ: ફુવારા (Shower) ને બદલે ડોલથી સ્નાન કરવાથી પાણીનો બચાવ થાય છે.

૪. ઉર્જાની બચત: વીજળી બચાવો, દેશ બચાવો

વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કોલસાનો ઉપયોગ થાય છે, જેનાથી પ્રદૂષણ વધે છે.

સ્વીચ ઓફ અભિયાન: જ્યારે રૂમમાં કોઈ ન હોય ત્યારે લાઈટ, પંખા અને એસી બંધ કરવાની જવાબદારી લો.

કુદરતી પ્રકાશ: દિવસે બારીઓ ખુલ્લી રાખો જેથી કુદરતી અજવાળું અને હવા મળે અને લાઈટ ચાલુ ન કરવી પડે.

સૌર ઉર્જા: તમારા ઘર કે શાળામાં સોલર પેનલ લગાવવા માટે વડીલોને પ્રોત્સાહિત કરો.

૫. કચરાનું વ્યવસ્થાપન અને ૩-R નો મંત્ર

કચરો ગમે ત્યાં ફેંકવાથી રોગચાળો ફેલાય છે. કચરાના યોગ્ય નિકાલ માટે Reduce, Reuse, Recycle ને અનુસરો.

ભીનો અને સૂકો કચરો: શાકભાજીના છોતરાં (ભીનો કચરો) અને પ્લાસ્ટિક-કાગળ (સૂકો કચરો) અલગ અલગ ડસ્ટબિનમાં રાખો.

ખાતર બનાવવું: રસોડાના ભીના કચરામાંથી ઘરે જ કુંડા માટે ઉત્તમ ખાતર બનાવી શકાય છે.

પુનઃઉપયોગ (Reuse): ખાલી ડબ્બા કે બોટલમાંથી સુંદર પેન-સ્ટેન્ડ કે પક્ષીઓ માટે ચણ નાખવાના પાત્ર બનાવો.

૬. પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં તમારો ફાળો

હવા અને અવાજનું પ્રદૂષણ આપણા સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસર કરે છે.

સાયકલનો ઉપયોગ: નજીકના અંતરે જવા માટે સાયકલ વાપરો અથવા ચાલીને જાઓ. આનાથી કસરત પણ થશે અને પેટ્રોલ પણ બચશે.

ફટાકડાને 'ના' કહો: દિવાળીમાં ફટાકડા ન ફોડીને આપણે હવા અને અવાજનું પ્રદૂષણ અટકાવી શકીએ છીએ.

૭. વન્યજીવ અને પક્ષીઓ પ્રત્યે કરુણા

પર્યાવરણ એટલે માત્ર વનસ્પતિ જ નહીં, પણ તમામ સજીવો.

પક્ષીઓ માટે પરબ: ઉનાળામાં અગાસી પર પક્ષીઓ માટે પાણીના કુંડા અને ચણ મૂકો.

પ્લાસ્ટિક અને પશુઓ: ગમે ત્યાં પ્લાસ્ટિક ફેંકવાથી ગાય જેવા પશુઓ તે ખાઈ જાય છે અને મૃત્યુ પામે છે. ક્યારેય કચરો પ્લાસ્ટિકની કોથળીમાં બાંધીને ન ફેંકવો.

8. ૩-R નો મંત્ર (Reduce, Reuse, Recycle)

બાળકોને આ ત્રણ શબ્દોનો અર્થ સમજાવવો ખૂબ જરૂરી છે:

Reduce (ઘટાડો): બિનજરૂરી વસ્તુઓ ખરીદવાનું ટાળો. (જેમ કે વધારાના રમકડાં કે સ્ટેશનરી).

Reuse (ફરીથી ઉપયોગ): જૂની વસ્તુઓને ફેંકી દેવાને બદલે તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરો. (જેમ કે જામની ખાલી કાચની બરણીનો ઉપયોગ પેન-સ્ટેન્ડ તરીકે કરવો).

Recycle (પુનઃચક્રણ): પસ્તી, લોખંડ અને પ્લાસ્ટિકને રિસાયકલ કરવા માટે ભંગારવાળાને આપો.

9. પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓનું જતન

પર્યાવરણ માત્ર ઝાડ-પાન નથી, પણ જીવજંતુઓ અને પક્ષીઓ પણ છે.

ઉનાળામાં અગાસી પર પક્ષીઓ માટે ચકલીના માળા અને પાણીના કુંડા મૂકો.

ચોકલેટ કે વેફરના પ્લાસ્ટિક પેકેટ ગમે ત્યાં ન ફેંકો, કારણ કે રખડતા ગાય-બળદ તેને ખાઈ જાય તો તે બીમાર પડી શકે છે.

10. તહેવારોની ઉજવણી પર્યાવરણ સાથે

આપણે આપણા તહેવારોને 'ઇકો-ફ્રેન્ડલી' બનાવી શકીએ છીએ:

ઉત્તરાયણ: પક્ષીઓને નુકસાન ન થાય તે રીતે પતંગ ચગાવવી.

હોળી: કુદરતી રંગો (કેસૂડો) થી હોળી રમવી અને પાણીનો બગાડ ન કરવો.

દિવાળી: ફટાકડા ફોડીને હવા અને અવાજનું પ્રદૂષણ ન ફેલાવવું.

11. 'ડિજિટલ' પર્યાવરણ પ્રેમી બનો

આજના યુગમાં ટેકનોલોજી દ્વારા પણ પર્યાવરણ બચાવી શકાય છે:

શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઈ-બુક્સ વાંચો જેથી કાગળ બચે.

સ્કૂલ પ્રોજેક્ટ માટે કુદરતી વસ્તુઓ (સૂકા પાન, લાકડીઓ) નો ઉપયોગ કરો.

ઈન્ટરનેટ પર 'પર્યાવરણ બચાવો' વિશે જાગૃતિ ફેલાવતા વિડીયો જુઓ અને મિત્રોને બતાવો.

12. રસોડાનો કચરો અને સેન્દ્રિય ખાતર

વિદ્યાર્થીઓ ઘરે એક નાનો પ્રયોગ કરી શકે છે:

શાકભાજીના છોતરાં અને ફળના કચરાને ફેંકવાને બદલે તેને કુંડામાં દાટીને તેનું કુદરતી ખાતર (Compost) બનાવો.

આ ખાતરનો ઉપયોગ તમારા ઘરના છોડવાઓમાં કરો.